zie www.satellietgroep.nl

..enzovoort. Deze discussie is niet alleen per brief gevoerd, maar ook tijdens gezamenlijke lunches/onder het genot van koffie op het atelier, waarbij de nuance werd aangebracht die in de correspondentie soms niet afleesbaar is. Aanvullende informatie, meer heldere definities en de toon van de uitspraken in een gesprek over deze complexe zaken maakten ons duidelijk dat een briefwisseling een niet zo adequaat middel is om elkaar goed te begrijpen omdat beide discussiepartners hun eigen vocabulaire meebrengen.

Toch staat de discussie overeind als advies en waarschuwing: als advies om zelfs over de moeilijkste onder werpen discussie niet uit de weg te gaan, zelfs in het meest negatieve geval. Als waarschuwing om de moeilijkste onderwerpen ook als zodanig te beschouwen, gepast zwijgen is altijd beter dan onoordeelkundig gebazel.

Geloof en cultuur zijn onderwerpen die veel tijd vergen. Het leren kennen en begrijpen van de definities, begrippen en veronderstellingen, inclusief de geschiedenis ervan, vereisen veel studie. Aangezien we geen van beiden zo erudiet, gecultiveerd of gelovig zijnals we waarschijnlijk zouden willen, was het voor ons een hele kunst om deze correspondentie vol te houden; mede door de recente polarisering door de moord op Theo van Gogh. Maar om kunst en wederzijds begrip was 't ons te doen, waanzin staat daar lijnrecht tegenover.

Robin Ineke & Andries Micke

Voor wie dieper in de Oosterse/Westerse filosofische tradities wil duiken volgen hier later een aantal namen.

Naast onze correspondentie voerden wij ook regelmatig gesprekken waarbij intonatie, mimiek en al die andere factoren die tijdens een briefwisseling wegvallen uitspraken kunnen verduidelijken. Toch bleek dat we elkaar, ondanks de brieven en gesprekken, vaak, tot de laatste brieven en gesprekken aan toe, niet altijd even goed begrepen.
Het heeft ons duidelijk gemaakt dat we veel meer van elkaar verschillen dan we dachten en dat het veel moeilijker is dan we verwacht hadden om gemeenschappelijke standpunten te vinden.
Maar los van verschil van mening over bepaalde zaken, wanneer de logica wordt opgeheven en ik beschuldigt wordt van 'misplaatst superioriteits gevoel' of aanmatiging voel ik de noodzaak hier tegen in verweer te komen en mijn ergernis hierover te uiten.
Jij wilde het 'onoordeelkundig gebazel' over de Islam in de media corrigeren, dus meen jij dat je gekwalificeerd bent om 'n oordeel te vellen over wat de media verkeerd doen. Dat ik jou individuele interpretatie beschouw als exemplarisch voor een gemeenschap is te danken aan het feit dat je zelf kiest om naar voren te treden als onderdeel van een gemeenschap: de Moslims, (en niet als individu zoals ik dat doe) Als Moslim ben je immers volgens eigen woorden verplicht om de aan Mohammad geopenbaarde leer als enige maatstaf te aanvaarden.
Maar als Nederlander moet je de Nederlandse wet als hoogste autoriteit aanvaarden in geval er strijdigheid ontstaat. Omdat het beeld ontstaan is (buiten de Islamitische gemeenschap) dat in de Islamitische cultuur denkbeelden leven die strijdig met de Nederlandse wet zijn en die verantwoordelijk zijn voor terreur en het ongelijkwaardig behandelen van vrouwen, die de vrijheid van vrouwen om hun schoonheid te tonen beperken en die aanleiding geven aan enkele mannen om hun vrouwen te mishandelen wil ik als buitenstaander antwoord op de vragen die ik je hierover stelde.
Omdat je antwoord op mijn vraag over secularisatie mij niet geruststelde was ik gedwongen je mening te vragen over een concrete zaak (n.a. van de film 'Submission') waarover je praten moet als je wil dat mensen (althans ik) welwillend naar je luisteren. Dat deed je niet en daarom had ik er geen zin meer in. In het antwoord meed je mijn vraag en beledigde je me door te beweren dat ik iemand anders een moraal wil opleggen in familie aangelegenheden (en vergeleek je me indirect met een kortzichtige marktkoopman die je zijn rug toekeert en de wereld niet goed waarneemt).
Het recht van vrouwen om gelijk behandeld te worden beschouwen als een interne familie-aangelegenheid lijkt op de houding van de Nederlanders die de politionele acties in Indonesië een binnenlandse aangelegenheid noemden.

Op de dag dat ik dit schrijf is de maker van de film waarover ik je mening vroeg inmiddels op beestachtige wijze vermoord door een extremist afkomstig uit Islamitische kring. Zijn motivatie was religieus van aard en niet individueel gemotiveerd zoals in het geval van Folkert van der G. Het antwoord op mijn vraag wat Moslims vinden van rechten van de vrouw is op de meest trieste manier bevestigd.
Het kwetsen met grove uitspraken, iets dat Theo verheven had tot een automatisme, kan nooit als vergoelijking voor een gewelddaad worden aangevoerd, laat staan voor moord.
Een land waarin kunstenaars, schrijvers of filmmakers bang moeten zijn voor een kogel of mes vanwege hun werk is een land waarin de rechtstaat zoals we die in Nederland hebben gevormd ten onder dreigt te gaan. Dit is een ernstig feit en ik vind dat dit een zwarte dag is in de Nederlandse geschiedenis. Hier past onvoorwaardelijk veroordeling. Jouw reactie ontstemde me dan ook zeer.

Ik heb de rest van de avond doorgebracht kijkend naar de discussie die zich ontspon bij Barend en van Dorp. Het algemene beeld van verwarring en inadequaatheid in het benoemen van oorzaak van problemen en oplossingen stemde mij ook niet vrolijk. Toch had deze discussie ook momenten waarop er vragen gesteld werden die van belang waren. Met name Leon de Winter stelde de vraag aan de orde of we de vrijheid om je mening te uiten en de vrijheid om nodeloos alleman te kwetsen niet veel te veel hebben verward. Hoe belangrijk ik deze vraag ook vind om tot een oplossing uit de geconstateerde maatschappelijke verwarring te komen, het is niet voldoende om alleen deze vraag te stellen, er moet meer gedaan worden, met name door de Moslims zelf. En door de overheid op het gebied van bewustwording, onderwijs, maar ook op gebied van opsporing en vervolging van extremisten.

Van de open zenuw in de Islamitische cultuur die Theo van Gogh blijkbaar met woorden en films geraakt heeft, is er in de Europese cultuur geen equivalent.
Toch zijn er in de Europese beschaving wel politieke waarden die bevochten en dierbaar zijn zoals de scheiding tussen staat en godsdienst, tussen wet en geloof en de vrijheid van het individu om te zeggen wat hij denkt. De bezorgdheid om deze te verliezen wanneer Moslims een politieke meerderheid vormen in een gemeente maakt het van belang dat Moslims zich beseffen dat ze de Nederlandse wet moeten accepteren als hoogste autoriteit. Dat besef lijkt nog niet te zijn doorgedrongen en dat veroorzaakt de angst bij de autochtone Nederlander. Pas als die angst verdwijnt is men bereid welwillend te luisteren. Na vandaag zal dat nog moeilijker worden.
Ik kan begrijpen dat jij die bezorgdheid voor dat verlies niet deelt omdat je de leefregels van Islam waardeert boven elk andere. Op het moment dat ik vraag naar hoe er binnen de Islam gedacht wordt over een concreet conflict tussen de wet van dit land en de leefregels van een Moslim geef je immers niet thuis. Je vind dat je geen mening hoeft te hebben over iets in de privé sfeer. Het hoeft niet, maar jij wilde een cursus geven. Het is bovendien geen aangelegenheid in de privé sfeer alleen, het gaat om de bescherming van de rechten van het individu tegen geweld dat gepleegd wordt (of dit nu wel of niet uit naam van een cultuur of geloof gebeurd). Tegen de aantasting van deze rechten ageert de film 'Submission'. Daarom vroeg ik naar je mening over deze film.
Wat ik met die vraag beantwoord wilde krijgen is of de Islamitische cultuur wel verenigbaar is met de Nederlandse democratie waarin mensen als Theo van Gogh geaccepteerd worden ondanks hun uitlatingen. Omdat van Gogh accepteerde dat men in een democratie afstand doet van 'het recht om volgens eigen beslissing tegen de wetten van de staat in te handelen', in ruil voor 'de vrijheid te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt'. (Spinoza) Ook als hij, en daarbij kom ik terug op hetgeen Leon de Winter naar voren bracht, deze vrijheid gebruikt of misbruikt om te kwetsen of te provoceren mits dit geen aanzetten tot haat of smaad betreft. Wanneer men zich onheus behandelt voelt kan men naar de rechter stappen.
De vraag of het tactisch wel zo goed is van van Gogh om in deze zaak zo te handelen is secundair, ik wil bevestigd worden in de wetenschap dat de Koran en de leefregels van de Moslim heel goed overeenkomen met de principes van de vrijheid zoals die geformuleerd zijn door Spinoza in zijn Theologisch-politiek tractaat.
In die bevestiging mislukken de Moslims tot nu toe op grandioze wijze. En het gaat er niet om dat we maar een enkele moraal dulden, of een bevolkingsgroep iets opleggen, het gaat erom dat het grondprincipe van onze rechtstaat gerespecteerd en onderschreven wordt zodat eenieder juist vrij is om zijn eigen moraal te blijven volgen zolang deze niet strijdig is met de wet.
Wanneer Moslims deze grondwet niet erkennen vraag ik me af waarom men als Moslim verkiest hier te komen wonen of te blijven omdat men zich dan manifesteert als een gevaar voor het voortbestaan van de Nederlandse staat en samenleving en dus zo behandeld zal moeten worden.

Ik hoop dat het je duidelijk is dat ik deze briefwisseling nu wil beëindigen omdat de zin me op dit moment -na de gebeurtenis op 2 november- ontbreekt hier mee door te gaan. Wat overigens niet betekent dat ik er onderling niet met je over wil spreken.

groet,

Andries

Omdat mijn bloed, als kind van immigranten, inmiddels gestaald is tegen uitingen van misplaats superioriteitsgevoel, kan ik niet kwaad op je worden , maar ik ben nog wel nieuwsgierig om te weten of je je ervan bewust bent dat je zeer aanmatigende brieven kan schrijven.

Ofwel de letters in mijn brieven rangschikken zich op andere wijze zodra ze jou onder de ogen komen, ofwel je leest niet wat ik schrijf.

Ja, ik spreek over de sharia en reizen en groei, en degene die reist is dus degene die leert, verandert en groeit, niet het pad (de sharia) of de reisgids (de qur'an).

Je legt uit dat, wanneer je spreekt van stagnatie, je doelt op 'door Islam geinspireerde instituten', terwijl ik in mijn eertse brief al gepoogd heb te benadrukken dat ik niets heb met dergelijke instituten en spreek over individuele geloofsbeleving.
Het is bijna grappig (ironie) dat iemand die zo overloopt van mooispraak over individualisme, stug weigert mijn uitlatingen als die van een individu te beschouwen en zijn interpretatie ervan -als exemplarisch voor een gemeenschap- aan mij opdringt. Mijn bewoordingen hebben juist betrekking op 'n hele specifieke situatie -de mijne. En anders dan jij vind ik dat niet iedereen altijd gekwalificeerd is om over alles een oordeel te vellen.
Waarom zou ik een uitspraak moeten doen over familie-aangelegenheden; ten eerste gaat iemands prive leven me zowieso niets aan (en jou ook niet, en de staat al helemaal niet), ten tweede en voor de laatste keer: waarom meen je telkens uitspraken te kunnen doen over wat islamitisch is, terwijl je keer op keer toegeeft er niks over te weten en ook niets aanneemt van iemand die er toch wel 't een en ander over weet?

Je vergelijking tussen een archaische, rurale cultuur enerzijds en het moderne individualisme zou, als ze niet zo lachwekkend verouderd was, bijna beledigend zijn.
Het wordt tijd dat men inziet dat 'we' hier 'in Nederland' gezond vinden klaarblijkelijk kan veranderen, omdat 'we' in onze culturele, raciale samenstelling niet meer zijn wie 'we' waren. Maar als jij daarvoor in de plaats liever ziet dat 'we' hier een moraal dulden, en de door jou zo gekoesterde pluraliteit uit 't raam gooien, dan moet je je ook realiseren dat je 'n groot deel van de bevolking je wil en jouw levensvisie oplegt. Politiek en onderdrukking? Humorloos en destructief? Wat je aan de kaak stelt is de ondoordachtheid van je eigen redeneringen.

Onlangs liep ik s'ochtends vroeg langs de achterzijde van de Haagsche markt; voor mij liep een marktkoopman, die ik toen hij halt hield bij zijn busje, aansprak en vroeg of hij me langs wilde laten. De man ging zwijgend opzij, en vroeg na m'n passeren ' waarom lopen jullie toch altijd op de straat?' Ik draaide me om, verbaasd.
'Jij niet begrijp?' vroeg de (Hollandse) man me, waarschijnlijk denkend dat hier een 'allochtoon' voor hem stond. Toen ik vroeg waarom hij in zulk raar Nederlands tot me richtte, draaide hij zich met nors gezicht om. Mijn noodzakerlijkerwijs tot zijn rus gerichte verklaring waarom ik niet gewoon op de stoep liep (er is daar geen stoep) werd met 't ophalen van de schouders beantwoord en mijn groet toen ik besloot verder te lopen bleef geheel onbeantwoord.
Veel mensen, zelfs veel belezen, bereisde en geschoolde mensen met een brede interesse, zijn nog steeds die marktkoopman, die niet wil inzien dat de wereld niet alleen veranderd is, maar ook nooit geweest is zoals zij altijd gedacht hebben dat hij was.
Omdat ik niet wil dat onze briefwisseling een monument maakt voor die marktkoopman, verzoek ik je vriendelijk deze brief niet op de site te zetten* En de rest ervan te verwijderen. Bedankt dat je me even tegen je rug hebt laten spreken.

RBN

*Naschrift:
later is alsnog overeengekomen de briefwisseling integraal op de site te zetten, publicatie datum bovenaan geeft 'draft' publicatie aan.

Door mijn afwezigheid van drie weken heb je even op mijn antwoord moeten wachten maar daardoor weer opgeladen kan ik me nu volledig wijden aan deze brief...
Wat betreft de Islamitische koekjes, ik vond ze erg goed en zal ze bij bakkerij Alhoeceima ook eens gaan halen.... Maar serieus: het maakt echt geen enkel verschil welke interpretatie van 'de koek' ik ook aanhang, zij is niet bepalend voor mijn overtuiging dat ik 'geloof' (ook in zoiets als communisme) koppel aan stagnatie, dat beeld is langzaam ontstaan door ervaring, door reizen in Europa, Amerika, Turkije, Egypte, Marokko, Cuba, Vietnam en Cambodja, door te lezen en door informatie uit andere media. Het is dus nergens voor nodig dat jij je verontschuldigd of jezelf daarover iets kwalijk neemt. Maar ik waardeer je pogingen om je stellingname te verduidelijken.

Wat betreft de onveranderlijkheid, ik zie dat in 'Islamitische' landen praktijken in het leven worden geroepen (Koran scholen, b.v. in Indonesië) waarin kinderen worden geïnterneerd en worden gedrild, waar ze Koran teksten in hun kop moeten stampen, maar waar ze niet gestimuleerd worden om de Koran te 'bestuderen', haar betekenis te vertalen naar hun eigen, individuele leven, naar de eisen van de huidige tijd en plaats, ik doel op die eigenschap van door Islam geïnspireerde instituten als ik spreek over stagnatie.
Je spreekt over Sharia en reizen en groei, maar de regels van de Sharia worden beperkt door uitspraken in de Koran. Met anderen woorden, bepaald de inhoud van de Koran niet in hoofdzaak de regels? En de Koran veranderd niet.
De teksten worden niet geherinterpreteerd maar als eeuwige waarheden aanbeden, iets dat in alle monotheïstische religies voorkomt en waardoor debat, compromissen of overeenkomsten onmogelijk worden in conflictsituaties die in de tijd ontstaan, en daarmee wordt dus vooruitgang onmogelijk. Want monotheïsme is per definitie een intolerant concept, al vanaf de eerste keer dat er een monotheïstische religie ontstond in Egypte. Pure politiek en onderdrukking. Humorloos en destructief. Verstarring van die prachtige dynamiek die ontstaat in een polytheïstisch systeem.
Tegen die onderdrukkende eigenschappen van een religie of een cultuur ageer ik ongeacht welke signatuur het draagt, en ik richt me misschien ten onrechte tot jou als ik dit aan de kaak stel, maar wanneer je de stelling 'Islam is an art' betrekt en je in wat je naar voren brengt het steeds doet in bewoordingen die alleen op zeer algemene situaties betrekking hebben kun je dat verwachten.
3
Je kunt niet mijn behoefte (om een vraag te stellen) of zelfs de mogelijkheid van het stellen van die vraag ontkennen door te stellen dat deze vraag altijd gesteld wordt en dus weglopen voor het maken van een keuze en het geven van een antwoord zonder daarmee mij als gesprekspartner te verliezen. Elke tijd kent nieuwe situaties en nieuwe vragen, mens, technologie en maatschappij veranderen en de religies/haar vertegenwoordigers lopen er voor weg, ontkennen het bestaan van die vragen en dat heeft mij altijd mateloos geërgerd.
En als je zegt dat de reactie op veranderingen in de huidige tijd moet zijn: je richten op het onveranderlijke, wat betekent dit concreet voor een moslim meisje dat door haar familie op grond van Islamitische gewoonte voor hoer wordt uitgemaakt zodra ze haar humanitaire rechten op seksueel experimenteren uitoefent zoals we dat in Nederland -niet exclusief voor jongens- gezond vinden? Je richten op het onveranderlijke? Niets veranderen? De situatie accepteren? De behoefte aan de vraag ontkennen? Het is maar een enkel voorbeeld uit een nieuw conflict dat ontstaat door de botsing tussen twee culturen, de cultuur van het moderne individualisme en die van de archaïsche, uit rurale leefgemeenschap voortkomende cultuur van de 'eer' van de familie (die niet veel anders is dan een bezwering van de angst die mannen hebben voor een koekoeks jong, waardoor men vrouwen onder een burqua wil verstoppen). Een burqua voorschrijven is een motie van wantrouwen tegen de vrouw en bovendien egoïstisch.

Ik wil de discussie niet politiseren maar concretiseren omdat de algemeenheden me te vaag en vrijblijvend zijn zonder vertaling naar dagelijkse praktijk.Vind je dat de film van Theo Van Gogh en Ayaan Hirshi Ali niet gemaakt had moeten worden of juist wel? Is deze 'art' ook Islam?

Wat betreft het gebruik van het woord 'profeet', ik begrijp nu dat het beter was geweest om een ander woord te gebruiken: 'visionair' die voor mij dezelfde lading dekt; ik wilde echter aangeven dat genoemde personen voorspellingen gedaan hebben die uitgekomen zijn en tevens een rol hebben gespeeld in de bevrijding van het individu uit de religieuze/politieke onderdrukking door de ontwikkeling van de wetenschap, de technologie en de filosofie.
In die zin hebben ze naar mijn mening meer bijgedragen aan het geluk van de mens dan alle religieuze profeten bij elkaar.
Ik meen dat zulke visionaire personen ook in Islamitisch landen nodig zijn om datgene -wat jij zegt na te streven- te kunnen realiseren in die landen.
In de discussie over welk land wel of niet Islamitisch is ben ik geen partij. Blijkbaar is men er zelf niet uit wat wel of niet Islamitisch is, of wat 'Islamitisch' überhaupt precies betekent. Geen wonder met al die metaforen...(ironie!)

2
Omdat ik veel geduld heb luister ik naar 'heel veel langdradig gezwets over de waarheid' terwijl ik niet in 'de waarheid' geloof en het eigenlijk over kunst wil hebben. Ik geloof in 'de waarschijnlijkheid' of in 'het meest waarschijnlijke tot nu toe'. Maar ik luister ook om mijn kennis aan te vullen over denkbeelden die miljoenen mensen gevangen houden (het blinde geloof). Het wordt me iets duidelijker.
Je geeft me een samenvatting van 'een subtiele kern' die aan de Islamitische kunst ten grondslag kan liggen, maar uiteindelijk komt het er steeds op neer (corrigeer me als ik het fout heb) dat het belangrijkste in de Islamitische kunst altijd onkenbaar is en blijft.
Waar heb ik dat eerder gehoord? Bij onze Joodse vriend George Steiner, hooggeleerde cultuur-misantroop (zie hoofdstuk 6, deel 3 van 'Het verbroken contract' of in het Engels 'real presences').
Hmm... volgens Aristoteles 'getuigt het van apaideusis (gebrek aan scholing) om geen onderscheid te maken tussen wat betoog en bewijs behoeft en wat niet' maar paste hij dit toe op het geloof? en moeten we het als anders geschoolden ook maar aannemen?
Ik wil best meegaan met de stelling dat het genot van een zaak (b.v. een delicate sigaar of wijn) voor een fijnproever ook bepaald wordt door eerder genot (ervaring) en door de kennis van de zaak (soort druif, bodem, klimaat etc). Maar het gaat mij te ver te veronderstellen dat deze kennis de essentie van het genot bepaald in plaats van de zintuiglijke waarneming van het proeven zelf, want zoals je zelf al zei: waarvan men niet geproefd heeft...... Een recept lezen streelt geen zintuig en vult de maag niet.
Voor Islamitische kunst blijkt wel zoiets te gelden (al blijft het recept geheim). Jouw bewering dat Islamitische kunst altijd een religieuze doelgerichtheid kent en verwijst naar religieuze concepten maakt haar daar ondergeschikt aan; het kunstwerk is dan immers niet op zichzelf van waarde maar slechts als verwijzing naar een of andere (onkenbare) inhoud. Het verschil in de wijze waarop dat gebeurd is dan altijd secundair.
Het lijkt mij zonder spot op een wedstrijd wie-stuurt-het-mooist-de-ander-met-een-kluitje-in-het riet door deelnemers die dat zelf niet eens door hebben! De 'altijd religieuze doelgerichtheid' is bovendien in tegenspraak met een belangrijke rol van de kunst: het verzet tegen elke vorm van ondergeschiktheid aan gewoonte, moraal, religie, dogma of tirannie van welke signatuur dan ook.
Ik kan Islamitische kunst dan ook, juist door deze obsessieve doelgerichtheid niet waarderen, ook al zou ik het willen. Wat ik soms wel waarderen kan is de vorm, de zintuiglijke verschijning van bepaalde Islamitische geometrische patronen (zoals ik ook een film van Leni Riefenstahl waarderen kan om de vorm en tegelijkertijd verfoeien kan vanwege haar ondergeschiktheid aan een verwerpelijke doctrine).
Maar dat geometrische vocabulaire lijkt me veel te algemeen en is vaak al behoorlijk star, nooit een speelse afwijking zoals in Afrikaanse geometrie, het is bovendien te beperkt, te algemeen en te verouderd om er bepaalde hedendaagse onderwerpen in kunstwerken mee uit te drukken/ te verbeelden.
Het is me nu wel duidelijk geworden wat de reden is waardoor de Islamitische kunst -in mijn ogen- stagneert en waarom ik erdoor teleurgesteld wordt. Ik verwachtte iets wat er niet zal komen zolang er geen scheiding tussen religie en kunst mogelijk zal zijn in de Islamitische cultuur.

Helaas. Bij deze toch voor mij leerzame constatering wil ik het laten, ook met het oog op de toepassing van onze briefwisseling in het Halal paviljoen, ook al valt er nog veel te zeggen....

Koffie? is vast ook een Arabisch woord?

Met dank,

Andries

Prescript
Ik schrijf niet voor buitenstaanders maar voor goede verstaanders en ik hoop daarbij dat ik niet verkeerd begrepen wordt. Ik had gehoopt dat deze uitleg overbodig zou zijn maar ik voel me nu toch gedwongen dit te zeggen: als ik het in de grond oneens met iemand ben betekent dat voor mij niet dat ik geen bewondering of respect kan hebben voor die persoon of zijn gedachte. Ik beschouw opbouwende kritiek als een zuiverend middel dat de stinkende wonden van zachte heelmeesters voorkomt en niet als modder gooien. Wie dat onderscheid niet kan opmaken uit wat wij geschreven hebben is al helemaal niet instaat om te begrijpen wat de inhoud is van onze gedachtewisseling. Als je constateert dat het lijkt of wij intellectueel met modder gooien doet dit mij het volgende veronderstellen:

a) dat er wellicht ook een cultuurkloof heerst tussen onze opvattingen over de wijze waarop men in het algemeen een schriftelijk debat met elkaar voert waardoor je
b) misschien niet hebt begrepen dat we bijdragen aan het doel van deze briefwisseling zoals je die zelf hebt verwoord en
c) misschien niet ziet welk resultaat we reeds hebben geboekt.

Het is weliswaar jammer dat we vooralsnog niet toekomen aan een zoektocht naar betekenis of vormhybride (al moet je dit voor mij nog verder preciseren) maar het vaststellen van de positie die wij beiden innemen valt denk ik al aardig af te leiden uit wat we geschreven hebben en ik waardeer dit als een noodzakelijk begin. In hetgeen we nastreven is haast een slechte raadgever.

Beste Robin,

Ik vraag je niet om over religie te spreken maar over cultuur. Als ik een cursus zou volgen waarvan de cursusleider weigert te spreken over de inhoud van zijn cursus zou ik me bekocht voelen. Wanneer je nu stelt dat over de Islamitische cultuur niet te spreken valt omdat ze een uitdrukking is van iets waarvan ik niet geproefd heb voel ik me net zo, wat behelst dan de 'omgekeerde integratie cursus?'.
Ik heb dan niet het gevoel dat je modder gooit maar dat je uitspraken doet die ik niet begrijp omdat ze tegengesteld lijken met eerdere uitspraken die je deed. Als je geen onderscheid maakt tussen godsdienst en cultuur, tussen datgene wat alleen individueel gekend kan worden en datgene waarvan men empirisch kan vaststellen dat zij bestaat (cultuur, kunstwerken) kunnen wij inderdaad niet verder spreken.

Ik zal nu aanvangen met het daadwerkelijk beantwoorden van je brief en beginnen met een definitie van 'Vooruitstrevendheid'.
De grote waarde van de Europese cultuur is voor mij haar vermogen om zichzelf steeds opnieuw weer te herdefiniëren en zo te verjongen en zich aan te passen aan de hedendaagse eisen.
Vooruitstrevendheid komt voort uit de behoefte om ondanks grote risico's het avontuur aan te gaan en handelingen te verrichten waarvan op het moment van aanvang zeer onduidelijk is wat de uitkomst van die handeling zal zijn maar die tot doel hebben een star geworden situatie in beweging te zetten, dit soort handelingen zijn volgens mij vooruitstrevend. Met name wanneer de verandering ook een verbetering of verrijking van de situatie oplevert.

Zoals elke medaille heeft ook vooruitstrevendheid' een Januskop: een heroïsche en een rücksichtsloze; die naar de omstandigheden of naar de beschouwer zint er vaak mee geassocieerd of soms zelfs mee verward worden.

In mijn terloopse definitie is beeldende kunst een vorm van onderzoek, een vorm van verkenning van (on) mogelijkheden en een manier om alle mogelijke menselijke ervaringen te verbeelden op een wijze waardoor de beschouwer deze (deels ) kan leren kennen, of op zijn minst van hun bestaan een vermoeden kan ontwikkelen dankzij een kunstwerk. Zij is aanvullend op gebieden waar de taal niet in staat is om zin (betekenis) te hebben.

Individueel is een eigenschap die aanduid dat een mens of dier en niet een groep mensen of dieren de oorzaak of werkende kracht is achter het ontstaan van een bepaalde handeling, emotie of gedachte. De ene mens kan in mijn ogen ook individueler zijn dan een andere door het grotere aantal unieke handelingen, of door de complexere aard van de handelingen zelf die desbetreffende persoon voortbrengt.
Over de waarde van die eigenschap spreek ik me in zo verre uit dat ik recent in meerdere communistische landen geweest ben en daar geconstateerd heb dat het beperken van individuele vrijheden rampzalige maatschappelijke gevolgen heeft gehad.
Het individu heeft niet ten onrechte een hoge waarde in de Westerse samenleving. Het zijn vaak vooruitstrevende individuen; 'profeten' van mijn part (zoals J. Kepler, Da Vinci J. Verne etc. ook profeten waren) die de toekomst van een cultuur bepalen doordat ze waanbeelden corrigeren of voorspellingen doen.

Wat betreft de Islamitische cultuur, hetgeen waarvan ik schrik als ik vrouwen in Burqa's zie in Nederland is het gebrek aan vooruitstrevendheid. Ik verwacht een impuls van de Islamitische cultuur waaruit blijkt dat er een begin is van een antwoord op de vraag die deze moderne tijd aan haar stelt. Vandaar dat ik niet naar een bibliotheek KAN gaan voor dat antwoord. Het ontkennen van de behoefte aan dit antwoord door een beroep te doen op eeuwigheidsaanspraken van een oud boek of idee is een ontkenning van het leven en haar uitwerking: de metamorfose en overtuigd mij hierdoor niet.
Een cultuur die niet veranderd zal verstarren. Hiermee stel ik de "verandering ten koste van alles' niet als doel op zich boven het bewaren van het goede.
Maar op dit moment, in deze tijd is de mondiale vraag aan iedere cultuur, dus ook aan de Islamitische 'hoe reageren we op de veranderende omstandigheden?"
Salman Rushdie heeft een poging gedaan een begin te maken met het bespreken van die veranderingen door een gedachte experiment te publiceren. De reacties die daar op volgden laten zien hoe men tegenover veranderingen stond in bepaalde Islamitische landen.
Voor mij persoonlijk wordt mijn interesse voor de Islamitische cultuur pas echt gewekt wanneer ze deze vragen, in haar boeken of kunstwerken, als onderwerp behandeld en haar kunstenaars daarvoor eert en niet vervolgd.

God is eeuwig. En een cultuur die de uitdrukking id van liefde voor, en liefde door God, is koek zonder houdbaarheidsdatum. Waarvan je niet hebt geproefd, is het beter niet te spreken.

PS

Na je omgekeerde opsomming zijn we toch echt beland bij punt 0; wat bestaat in de constatering dat 't er voor 'n buitenstaander op moet lijken alsof we beiden geen ander doel met deze briefwisseling hebben dan ordinair met moddersmijten in een intellectueel jasje.
En als we zo doorgaan wordt de correspondentie onderwerp van zichzelf. Allemaal erg postmodern natuurlijk, maar ook erg oppervlakkig.
Dus laat me nog de laatste onduidlijkheden opruimen, zodat we ons aan belangrijker zaken kunnen wijden....
Met de geciteerde opmerking over objectieve informatie die niet een feit in een ander daglicht kan stellen, wilde ik alleen maar zeggen dat, tenzij Ferial ook echt de bedoeling had om naar die pre-islamitische gebruiken te verwijzen met haar werk, 't verband tussen die twee fictief is.
Maar wellicht doelde je op een subjectief gevoeld, poetisch verband wat meer de intuitie dan de ratio aanspreekt- dat laatste is ook de bedoeling van metaforen; die zijn er niet om woord voor woord nauwkeurig te ontleden, en als je dit toch wilt doen, lees dan eerst wat je ontleedt: ik vergelijk politieke systemen niet met gewassen; ik vergelijk het aanpassen van een politiek systeem opdat 't elders gedijt, met het scheppen van kunstmatige omstandigheden om ergens een gewas te te cultiveren waarvan er al een equivalent groeit. Ik vergelijk het kortom met 't doen van veel overbodige moeite, en de metafoor betreft niet de begrippen, maar de handeling.
Hoe het ook zij, in de volgende brieven staat hoop ik de zoektocht naar betekenis en de vormhybride weer centraal.
Begin (en dit is een dringend verzoek) met jouw definitie van de begrippen 'beeldende kunst', 'individueel' en 'vooruitstrevend'. Dan hoeven daar geen misverstanden over te ontstaan.

MVRGRT

Rbn

Ik reageer op je puntige lijstje in omgekeerde volgorde:
8
Wat betreft de retorische slakken, wanneer ze onbegrip veroorzaken moet er helaas hier en daar toch even een korreltje zout worden gestrooid omdat ik denk dat dit een onmisbaar onderdeel is van het bouwen... We zouden anders zomaar kunnen uitglijden bij het nemen van de volgende stap..
7
Wat betreft de vermenging van de betekenissen/ interpretaties en vormentaal, Ja! Maar verwijs me na je voorstel en na ongeveer 6000 woorden briefwisseling niet door naar de bibliotheek op het moment dat ik je vraag concreet te worden; mijn interesse is niet gericht op 'de vormentaal die ondergeschikt is aan de de beleving van transformatie/ bewustwordingsprocessen' op gezag van Heilige voorschriften maar op vooruitstrevende vormen van beeldende kunst, d.w.z. 'Nieuwe beelden' van individuele kunstenaars die nog niet tot de geschiedenisboeken zijn doorgedrongen.
6
De bedoeling van deze zin is voor mij wel heel raadselachtig: 'objectieve informatie kan niet een feit in een ander daglicht stellen, tenzij er al eerder een onvermoed verband tussen de twee bestond.' Het blijkt dat een voor mij -voorheen onvermoed- verband tussen de schilderijen van Ferial en de gebruiken van een pre-Islamitische groepering, objectieve informatie kortom, dat deze feiten voor mij die schilderijen in een ander daglicht stellen, ze daarmee meer deel maakt van de Islam dan ik had gedacht. Ik vond dat wetenswaardig en toevallig.
5
Ik blijk de bedoeling van je formuleringen niet altijd goed te begrijpen en andersom, als dit wel zo was was deze briefwisseling totaal overbodig. Zo ben ik het eens met de strekking van je verhaal over kolonialisme, ik denk niet dat als de ene beschaving de andere iets opdringt met georganiseerd geweld -zo als gebeurd is-, zelfs als het 'democratie' is, dat dit goed ontvangen zal worden. Maar de metafoor waarbij je politieke systemen vergelijkt met gewassen verward mij. Zo is de tomaat (bijna een ikoon van de Italiaanse cultuur) toch eigenlijk een importgewas uit Zuid Amerika, net als de koffie die sinds een paar honderd jaar in Zuid Amerika wordt gekweekt etc. Het argument dat je gebruikt illustreert je stelling niet, het verward mij zelfs: gewassen zijn -net zoals E. Said beweerd schijnt te hebben over culturen- niet puur en onvermengd; inheems of uitheems maar kunnen vaak wereldwijd gedijen in overeenkomstige klimaten. Ook democratie kan wereldwijd gedijen, in welke aangepaste vorm dan ook, wat ik onderstrepen wil is dat betekenis en logica geen grenzen behoeven te kennen en dat eenieder op basis van de logische stappen die Spinoza heeft gezet in zijn XXX dezelfde conclusies kan trekken. Helaas geld voor de domheid, gemakzucht, manipulatie en slaafsheid hetzelfde, ook die is grenzeloos... 4
Het doet niets af aan de geldigheid van je verlangen dat sommige elementen van de Westerse cultuur afgeleid zijn van de Oosterse. Ga zo door!
3
Ergernis is de bron van veel politieke programma's en handelingen. Je als vertegenwoordiger opstellen van een cultuur die door slechts 14% van de autochtone bevolking als positief beoordeeld wordt om het beeld te nuanceren lijkt me mede een politieke daad. Ik heb zelf in ieder geval het idee dat wat wij doen ook raakt aan politiek handelen zoals het meer gedaan zou moeten worden; n.l. op eigen initiatief onderwerpen aansnijden die in een samenleving spelen.
2
Dit punt zal ik schielijk laten liggen voordat....
1
Het is aardig van je dat je me hebt aangenomen om mij terecht te wijzen terwijl ik niet gesolliciteerd heb....daar zal ik dan maar meteen mijn voordeel mee doen, dat begint al verdomd veel op een cursus te lijken!

Die metaforen ook.....

GRT,
Andries

DnHg18072004

1
Wat 'sollicitatie naar terechtwijzing' betreft, kan ik je berichten, Andries, dat je
aangenomen bent.
2
De enige associatie die ik heb aangebracht tussen 'vrouwelijk' en 'geredetwist'
is dat ik de 2 woorden samen in 1 zin heb gebruikt, waarbij 'vrouwelijk'
bijvoeglijk is gebruikt t.a.v. 'geredetwist; wat een verduidelijking inhoudt van
de wijze waarop geredetwist wordt. Er is nu eenmaal zoiets als op
vrouwelijke wijze redetwisten.
3
Vertel me wat er politiek is aan ergernis.
4
Wat doet 't af aan de geldigheid van m'n verlangen om nader tot elkaar
te komen, dat sommige facetten van de westerse cultuur afgeleid zijn van
de oosterse cultuur? Het kan geen kwaad om je wortels te kennen, en
als ik kan bijdragen aan 'n beter begrip van wie we zijn door te wijzen
op een gezamenlijke achtergrond, waarom zou ik dat dan laten?
5
Het vergelijken van een beeldspraak die mijn mening over kolonialisme
illustreert, met een parafrase van de theorieen van een hoogleraar engelse
literatuur, is niet het wijzen op inconsequenties in 'n betoog; hoogstens
een bewijs dat het betoog onbegrepen is gebleven. Mea maxima culpa.
6
Over Ferial's cunnilingus[bondigheid maakt de zaken soms dubbelzinniger]:
objectieve informatie kan niet een feit in een ander daglicht stellen, tenzij er al
eerder een onvermoed verband tussen de twee bestond.
7
Als je benieuwd bent naar vormgebruik in de islamitische cultuur, verwijs ik
je door naar de kunstgeschiedenisafdeling van de bibliotheek; en realiseer je
daarbij goed dat er een verschil is tussen vormgebruik waarbij 't doel zuiver
esthetisch is, en vormgebruik van religieuze aard, waarbij de beschouwing
van de vormentaal ondergeschikt is aan de de beleving van transformatie/
bewustwordingsprocessen waarvan de vormen een symbolische manifestering
zijn. Vorm volgt functie, ook op 't spirituele vlak.
Dus is het inderdaad beter dat jij mij de beeldinformatie verstrekt die jou
opvalt/aanspreekt+motivatie/interpretatie, zodat ik daarop, met informatie of
mijn interpretatie, kan reageren.
8
Volgende stap kan dan een vermenging van betekenissen/interpretaties+
vormentaal zijn, wat ons weer een volgend project oplevert om over te
bekvechten. Ik zie ons liever iets bouwen, dan zout op elkaars rhetorische
slakken leggen. Daarover zijn we het eens, vrees ik.

mvrgr
rbn

Robin,

Als ik terug kijk naar onze briefwisseling tot nu toe zijn er al veel zaken die me opvallen en waarop ik zou kunnen reageren. Ik zal lijn proberen te houden in mijn reactie en me beperken in het aantal onderwerpen. Maar eerts dit.
Ik moet wel lachen om je ironie. Ik ben in de vrolijke wetenschap van het feit dat er zonder dialoog er weinig te lachen valt, zoals je ook zelf al hebt geconstateerd: 'het doet me verdriet: werkelijk verdriet, dat juist degenen die bidden tot een enkele ondeelbare almacht zo moeilijk tot consensus kunnen komen over wereldser zaken, zich zo verliezen in kinderachtig en vrouwelijk geredetwist, zich zo vastklampen aan religieuze identiteit dat ze de innerlijke betekenis uit 't oog en hart verliezen, zoals bij het eeuwenoude schisma tussen Sunni en Shia, Ahmadia, Ismaliya, etc.'
Los van de vraag of het niet vooral 'Islamitisch' is om associaties aan te brengen tussen 'redetwisten' en 'vrouwelijk' lijkt de conclusie uit bovenstaande toch hoofdzakelijk dat redetwisten, zin doordrijven etc. niet tot een vrolijke wetenschap zal leiden....maar goed, ik heb je verteld waar het toe leiden kan.... Vandaar dat ik het nog steeds uitga van onze vruchtbare dialoog.
Wat betreft je opmerking over het beperken van de politisering, daarmee was ik het op voorhand al eens maar ik voorvoelde dat de politiek niet onbesproken zou (kunnen) blijven.....bovendien is jou motivatie ook deels politiek van aard:
“Dat ik ervoor kies om het zwaartepunt van de presentatie bij de islam te leggen is niet zozeer ingegeven door mijn eigen geloofsovertuiging, als wel door algemeen menselijke ergernis over het ronduit onoordeelkundige gebazel wat doorgaans als informatie over de islam wordt verstrekt.”
Je hoopt verder 'dat we onszelf niet meer als tegenpool op zullen stellen dan waar is,' omdat de overeenkomsten interessanter zijn dan de de verschillen en doet daarbij uitspraken die de Westerse cultuur reduceren tot een aftreksel van de 'Oosterse'. Ik citeer: “Wat jij het 'Westers' Joods-Christelijk/Grieks gedachtengoed noemt is natuurlijk ook gewoon 'Oosters'...” Dat gaat verder dan een sollicitatie naar een terechtwijzing, dat is een provocatie. Zo geredeneerd is de 'Oosterse' cultuur niet meer dan een voortzetting van de prehistorie en is jou 'Godgeschenk van de diversiteit' logischerwijs een wassen neus. Ergo: het lijkt me zeker voor de helderheid van onze dialoog noodzakelijk dat we de culturele verschillen onderscheiden en waarderen (net als de overeenkomsten overigens; juist omdat beide tegelijkertijd in een beeld kunnen optreden waardoor het een interessant beeld wordt). Ik kan nog wijzen op andere inconsequenties in je betoog: het voordeel van de inheemse gewassen enerzijds en de hybriden van Edward Said bijvoorbeeld, maar ik wilde het toch vooral over de presentatie en haar vormgeving hebben.
De presentatie is inmiddels geweest, wat zal ik daarover nog zeggen? Helder, ruimtelijk, goed in context, maar ook: ik verwachtte iets meer aandacht voor de vormgeving van de inhoud. Met hetgeen je hierover stelde in je laatste brief ben ik het niet eens: de inhoud en de vorm(geving) zijn geen categorieën die elkaar uitsluiten maar elkaar juist kunnen versterken dus verdienen beiden aandacht. De tafel in het GEM bewees dat een aantal kunstenaars-initiatieven in korte tijd gezamenlijk een aantal goede presentaties konden realiseren. Het beschouwen van onze presentatie als 'het versieren' van andermans taart miskent de mogelijkheden om -met eenvoudige beeldende middelen- onszelf te onderscheiden door de wijze waarop we dit realiseren. Wat wij (75+NAP) tot nu toe altijd ambiëren is presentaties maken, presentaties die overeenkomen met de presentatie in het GEM in die zin dat ze 'aan alle deelnemers de ruimte bieden om een individuele bijdrage te presenteren binnen een gemeenschappelijk kader'. Het is niet toevallig dat de HR hiertoe in vergadering bijeen heeft besloten aangezien ik in de vergadering eraan voorafgaand een voorstel gedaan heb: ik stelde voor om met zijn allen iets te realiseren in één materiaal en zo geschiedde.
Maar genoeg hierover, wat ik vooral nog mis is (beeld) informatie over vormgebruik in de Islamitische cultuur, b.v. een burka van dobbelstenen in het 'Meubelcafe'. Toevallig kwam ik op internet volgende beelden en tekst tegen (zie http://doormann.tripod.com/the4.htm Het zijn voorbeelden van materiaal dat in de richting gaat waarvan ik hoopte dat jij mij er mee zou verrassen. Het stelt de cunnilingus bedrijvende vrouwen van Ferial in een heel ander en tevens 'Islamitisch devoot' daglicht...of mochten de vrouwen niet meedoen? Wat in onze briefwisseling naar voren komt is de vraag hoe cultuur of beschaving (wat in Duitsland niet dezelfde betekent) eigenlijk gedefinieerd worden. In het recente boek van Samuel P. Huntington 'The Clash of Civilizations' in het Nederlands verkrijgbaar als 'Botsende beschavingen' staat en heldere inleiding met definities van wat men academisch onder 'beschaving' en 'cultuur' verstaat. Het boek bevat tevens voorspellingen die na 9/11 plots zeer actueel werden. Ik zou graag dieper ingaan op de implicaties die deze studie heeft op de toekomst van de 'Westerse'- , 'Islamitische'- of 'Wereld'- beschaving maar misschien moeten we dat maar doen in een beeldend kunst project zoals we vandaag besproken.
Op de laatste blz. v. Huntington's boek staat: 'In het grotere conflict, het ware conflict, tussen beschaving en de barbarij zullen ook de grote wereldbeschavingen, met hun enorme verrichtingen op de gebieden van religie, kunst, literatuur, filosofie, wetenschap, technologie, ethiek en mededogen ook samen moeten werken als ze niet ieder afzonderlijk het onderspit willen delven.' Als het ons al niet lukt op deze schaal.... Met mijn verontschuldigingen voor de late repliek.

Groet, Andries

Beste Andries,

Waarom heb je 't steeds over een dialoog? Ik wil alleen maar mijn zin doordrijven. (ondanks m'n Duitse afkomst wil ik 'n beetje ironie zo nu + dan nog wel door de vingers zien.....)
Nog even wat uitleg betr. de presentatie: de reden dat ik de beeldende communicatie zoveel mogelijk wil beperken, is dat er al genoeg beeldend gecommuniceerd gaat worden. Als 't goed is wordt de tafel op zich als constructie tamelijk overheersend, en ik heb geen zin/ m'n fragiele ego heeft geen zin om nog moeite te doen de versiering op andermans taart te zijn. Iedereen gaat zich toch esthetisch te buiten, zullen wij dan maar de inhoud dekken?
En of het dan kunst is....Jij ziet ruimte voor vrijheid van interpretatie als 'n belangrijke kwaliteit van kunst. Maar die vrijheid is er alleen voor de toeschouwer. De kunstenaar dient in zijn formulering zo helder en eenvoudig mogelijk te blijven voor zichzelf.
Een kunstwerk is een soort dictatuur waarvan de precieze invulling democratisch bepaald mag worden.
En in het geval van de GEM presentatie scheppen wij de grenzen waarbinnen geïnterpreteerd mag worden.
Wij vervullen ieder de plicht om onze verschillende culturen op z'n breedst, z'n rijkst en eervolst te tonen. Volgens de Qur'an: 'God heeft jullie als man en vrouw, als naties en stammen geschapen, opdat jullie elkaar leren kennen.'
Diversiteit is een godsgeschenk, en wat van God komt zal ik met heel mijn wezen verdedigen.
--------------------
Wat ik hoop is dat we ons niet ertoe laten verleiden om, voor een overzichtelijker presentatie, onszelf meer als elkaars tegenpool op te stellen dan waar is: Westers v.s. Oosters/ religieus v.s. agnostisch. De raakvlakken zijn waarschijnlijk interessanter en misschien groter dan de verschillen.
De synthese heeft al plaatsgevonden: ik ben opgegroeid hier in 't westen, heb eerder kennis gemaakt met Nietschze dan met de Qu'ran: jouw Griekse filosofen zijn opgeleid geweest in Egypte en er zit meer Arabisch en Indonesisch in je Nederlands dan je misschien denkt.
De Amerikaans-palestijnse hoogleraar Edward Said heeft zeer verhelderend geschreven over de hybride aard van huidige staten: na eeuwen en eeuwen van machtswisselingen, volksverhuizingen, kolonisatie, is werkelijk geen enkele natie die op raciale of culturele puurheid aanspraak zou kunnen maken, behalve misschien een enkel Siberisch geitenhoedersdorpje of een paar Afrikaanse stammen...
De wereld is niet pas sinds het vliegtuig of internet 'n dorp geworden. Wat jij het 'Westers' Joods-Christelijk/Grieks gedachtengoed noemt is natuurlijk ook gewoon 'Oosters'...De belangrijke canonisaties in de kerk zijn tot stand gekomen toen 'de kerk' nog een bonte verzameling was in Klein-Azie. Het werk van Aristoteles e.a. is tot ons gekomen dankzij de inspanningen van Islamitische, Joodse en Christelijke geleerden aan 't hof van 't Kalifaat van Baghdad.
Dante's “Divina Commedia' dankt haar compositie aan Islamitisch bronnenmateriaal...
--------------------
Wat betreft de diversiteit binnen de Islam: het doet me verdriet: werkelijk verdriet, dat juist degenen die bidden tot een enkele ondeelbare almacht zo moeilijk tot consensus kunnen komen over wereldser zaken, zich zo verliezen in kinderachtig en vrouwelijk geredetwist, zich zo vastklampen aan religieuze identiteit dat ze de innerlijke betekenis uit 't oog en hart verliezen, zoals bij het eeuwenoude schisma tussen Sunni en Shia, Ahmadia, Ismaliya, etc.
Dit gekoppeld aan een volstrekt zinloze nationale, soms zelfs provinciale (mensen uit Tangia zijn slechte mensen; vraag maar aan mensen uit Essaouira) trots, maakt dat je lang moet gaan wachten voordat Moslims eendrachtig naar buiten treden.
Bovendien maakt gewelddadige bezetting van Palestina, en de langdurige steun van de V.S. daarvoor, dat velen hun goedkeuren uitspreken over gewelddaden die volgens de daders het eind van de bezetting tot doel hebben. En de wanhopige trots van de minder bedeelde, gevoed door propaganda van corrupte regeringen, laat geen ruimte voor zelfkritiek.
(En het is begrijpelijk. Ikzelf moet ook altijd van triestheid lachen wanneer Nederland zich moreel verontwaardigt, terwijl in de regering nagenoeg dezelfde politieke partijen zitten die 50 jaar terug weigerden Indonesië z'n onafhankelijkheid te gunnen. Tot de V.S. dreigden de Marshall-hulp stop te zetten. Denk je echt dat de volkeren die eeuwenlang de wrange bijsmaak van de 'vruchten der Westerse cultuur' geproefd hebben, het serieus nemen wanneer wij we ze vertellen hoe hun politieke systeem in te richten? Eerst werden ze ondanks verlichting en Humanisme uitgebuit, nu wordt hen uit naam van datzelfde weer wat anders opgedrongen. Terwijl een land als Indonesië z'n eigen democratische traditie heeft in 't zogenaamde 'Adat'-systeem. Het is beter om op en land de inheemse gewassen te cultiveren, dan uitheemse omstandigheden na te bootsen zodat importgewassen er kunnen groeien).
En om verdere misverstanden te voorkomen; er bestaan wellicht landen waar 'n meerderheid van de bevolking zegt Moslim te zijn, landen waarvan de regering een bepaalde interpretatie van religie aan z'n bevolking oplegt, maar islamitische landen, waar sociale zorg en rechtvaardigheid hand in hand gaan om een op het geloof gegronde staat te creëren; die ken ik niet.
--------------------
Hiermee wil ik ook meteen een eind maken aan de politisering van deze correspondentie; over politiek en Islam is het beter met anderen schrijven. Ik denk zelden over Islam als staatsvorm; dat is een taak die weggelegd zou zijn voor Moslimse politici, wanneer zij een land te besturen hebben waarvan het volk ook 'n leiderschap verlangt wat uit 't geloof voortkomt...
En ik weet niet of ik ernaar verlangen zou, in een land te leven waar ik verplicht ben om op de juiste tijden tijden m'n gebed in acht te nemen, niet omdat ik lui ben, maar omdat ik nu, vrijwillig, vijfmaal per dag God eer en weet, dat ik dat doe uit liefde.
ik zou niet graag die wetenschap als motivatie, vervangen zien door angst. Dus zelfs secularisatie, scheiding van staat en geloof is voor mij 'n middel tot verfijning van mijn religieuze beleving, en nooit een doel op zich.
--------------------
Overigens heb ik niet mijn geloofsovertuiging door openbaring verkregen. De bevoorrechten die zo tot geloof zijn gekomen , dat waren allen profeten; mijn geloofsbeleving bestaat slechts in het aanvaarden van de openbaring, die hen ten deel is gevallen, als waarheid.
die aanvaarding maakt niet dat ik iets weet wat jij niet weet, of dat mijn receptieve vermogen meer is aangescherpt dan het jouwe.
Evenmin heb ik de ijdele hoop om ooit te zullen kennen, wat niet gekend kan worden. Het volstaat mij , te geloven dat er is, waaraan kennis niet mogelijk kan zijn.
En dat jij niet eert, wat ik blindelings als gids verkies te eren,is begrijpelijk. Ieder van ons heeft vanuit dezelfde twijfel en onwetendheid andere conclusies getrokken...
En ik wens te geloven dat God, in zijn genade, jou daarom ook het voordeel geeft van jouw twijfel en onwetendheid. Voorlopig.
--------------------
Ik denk ook, dat als nuancering het doel is, Bush beter buiten beschouwing kan blijven. Straks ga ik nog dingen schrijven die me alsnog als terrorist zouden aanmerken....
--------------------
Met excuses aan de metafoorpolitie.

RBN

Beste Robin,

Met genoegen constateer ik dat de tafel -voor ons althans- reeds de rol van 'conversation piece' vervuld, al voordat ze fysiek gerealiseerd is. Ik wil hierbij wel aantekenen dat een aanleiding voor een goede gedachtewisseling niet hetzelfde is als een goed (beeldend) kunstwerk. Het is weliswaar niet noodzakelijk dit te realiseren, het presenteren en met heldere middelen vormgeven van een mogelijkheid tot dialoog over de Islam -als performance/actie in het GEM en als briefwisseling op de site- past ook wel binnen de doelstelling van 75+NAP, maar ik wil er wel voor waken om de primaire beeldende invalshoek in het algemeen niet te veel uit 'het oog te verliezen'. Goed, ik ga akkoord met het eerdere voorstel; toch wil ik mijn standpunt uit mijn vorige brief hieronder specifieker uiteen zetten en reageren op de uitspraken in je vorige brief. Maar eerst nog dit:
----
Wat betreft 'food for thought' raad ik knoflook aan, hierin zit germanium en dat speelt een belangrijke rol bij de isolatie van de electronencircuits in de hersenen en het is bijgevolg goed voor het geheugen, deze kennis dank ik aan onderzoek voor de 75+NAP expositie 'Geheugen', maar dit terzijde.
----
Ik besef dat we als 75+NAP soms indrukken wekken over wat we voorstaan en dat een publiek, desgevraagd om deze indrukken te verwoorden, uitspraken zal doen waarin we ons niet altijd zullen herkennen. Ik ben daar niet bang voor, het is een belangrijke kwaliteit van een kunstwerk dat men zich er -althans voor een deel- een eigen voorstelling van kan maken. Een dialoog is echter van een ander karakter en er gelden ook andere eisen voor. Over het verstaan en onverstaanbare heeft Jurgen Habermas (een filosoof die het werk van Marx bespreekt) het volgende geschreven in zijn theorie over de communicatie.
----
Het uitgangspunt van Habermas' communicatietheorie luidt 'dat in ieder gesprek waarin men elkaar tracht te begrijpen en waarin men tot overeenstemming probeert te komen, door de deelnemers geldigheidsaanspraken moeten worden aangeboden en erkend. Geldigheidsaanspraken worden bijgevolg in elke vorm van communicatief handelen noodzakelijk en altijd verondersteld. In totaal zijn er volgens hem vier van deze stilzwijgend geaccepteerde geldigheidsaanspraken: 1) de uitingen van de deelnemers moeten begrijpelijk zijn 2) hun communicatief handelen dient als waarachtig geaccepteerd te worden 3) de waarheidsaanspraak van het door de deelnemers ingenomen standpunt dient niet ter discussie te staan 4) de juistheidsaanspraak t.o.v. de norm op grond waarvan zij handelen dient te worden aanvaard Indien communicatief handelende personen de geldigheidsaanspraken die zij aanbieden (dus: begrijpelijkheid, waarheid, waarachtigheid en juistheid) wederzijds erkennen, zal hun taalspel ongestoord verlopen. (ironie is hiermee door Habermas dus bij voorbaat uitgesloten, maar goed, dat is niet zo gek voor een Duitser) 'Wederzijds erkennen' betekent dat spreker en toehoorder ervan uitgaan dat zij de geldigheidsaanspraken (m.u.v. de aanspraak op begrijpelijkheid) zonodig rationeel kunnen funderen. 'Ongestoord' houdt in dit verband niet in dat er zich geen problemen in de communicatie kunnen voordoen. De mogelijkheid dat men elkaar niet begrijpt of misverstaat blijven aanwezig. De problemen die dan ontstaan kunnen echter worden opgelost door uitleg te vragen, te informeren naar andermans motieven etc. Zolang de genoemde geldigheidsaansprakenm nog worden geaccepteerd en de storing binnen de handelingscontext, dus binnen het gesprek zelf, kan worden opgeheven is er niets aan de hand. Dat wordt anders zodra er twijfels ontstaan ten aanzien van een of meer geldigheids aanspraken. Dan wordt namelijk de achtergrondconcensus aangetast, met als gevolg dat voortzetting van het communicatief handelen niet langer mogelijk is. De deelnemers kunnen nu kiezen tussen drie mogelijkheden: men kan 1) het communicatief handelen afbreken 2) overgaan op strategisch handelen (terug vallen op machtsuitoefening) 3) overschakelen op een theoretische of praktische discours.'
Indien men blijft streven naar overeenstemming met en van de andere deelnemers aan het gesprek, zal het laatsgenoemde alternatief moeten worden gekozen.
----
Het bestaan van misverstanden heeft in gesprekken vaak het gevolg dat men langs elkaar heen praat en er geen tijd wordt genoten of benut maar dat er tijd wordt verspilt. Men zal dan dit misverstaan willen voorkomen. Dit overigens in tegenstelling tot de literatuur, de beeldende kunst of satire waar dit 'misverstaan als tijdverdrijf' juist een doel is en een vrijheid voor interpretatie op kan leveren en daarmee een belangrijke kwaliteit, en hierin schuilt nu precies het dilemma in onze presentatie waar ik op wijzen wil: voor het gesproken woord gelden andere voorwaarden dan voor de visuele communicatie. Omdat in de presentatie in het GEM - die zich tussen het gesprokene en het visuele bevindt - de nuance het doel is probeer ik, door er met jou van gedachten over te wisselen de voorwaarde voor die nuancering te scheppen. Te meer omdat het onderwerp de Islam is, lijkt het me van belang dat aan het 'juist verstaan' aandacht gegeven wordt ('juist' in de zin van helder, ongestoord signaal) boven de vrijheid van interpretatie of het 'gecultiveerde misverstand'. Want 'geloof' komt nooit alleen maar altijd in het gezelschap van het misverstand. Waarom?
----
Het probleem van elke geloofsovertuiging is dat ze geen rationele waarheidsaanspraak kan maken en daarmee niet voldoet aan de door Habermas gestelde rationele eisen aan het ongestoord verloop van communicatieve handelingen.
---
Zo betekent volgens jou Islam vrede, maar een terorist die uit naam van de Islam geweld pleegt toont het conflict aan dat door dit verschil in interpretatie tot stand wordt gebracht, bij dit onderwerp kan men zich geen vaagheid veroorloven maar ook geen helderheid verschaffen. Een openbaring wordt niet als geldige waarheidsaanspraak aangemerkt. En van hieruit concludeer ik dat het bijna niet anders kan dan dat geloofsovertuigingen -wanneer men die door openbaring heeft verkregen- geschetste misverstanden veroorzaken zodra men ze onderwerp maakt van communicatieve handeling met deelnemers die geen openbaring hebben ervaren. Daarin ligt de gevoeligheid van alle geloof die ik heb willen aanstippen. Dat ik me desondanks wel inzet voor deze dialoog en presentatie komt voort uit het vermoeden dat een rationele theorie een beperkte beschrijving is van een complexere realiteit. Ik veronderstel dan ook de mogelijkheid van andere soorten communicatieve handelingen dan enkel op rationele gronden. Ik geef de gelovige voorlopig het voordeel van mijn twijfel en mijn onwetendheid. Ook de beeldende kunst is zo'n communicatieve handeling die niet op rationele waarheids aanspraken gebaseerd is maar op het vertrouwen in het onverklaarde creatieve vermogen van de kunstenaar. En op het receptieve vermogen van de beschouwer. Wat ik dus eigenlijk ook vroeg is iets meer nadruk in de presentatie op de communicatieve handelingen die beeldend zijn, maar misschien ben ik daarover veel te voorbarig. Daarbij, en dat is een meer politiek standpunt, ben ik in dit specifieke project van mening dat de niet-Westerse cultuur in het algemeen in Nederland niet genoeg de kans grijpt of krijgt om zichzelf op positieve wijze te etaleren waardoor grote groepen Nederlanders onkundig blijven van de rijkdom van culturele diversiteit.
Vernedering en rancune staat aan de wortel van terreur is een gangbare theorie, toch hebben zigeuners nooit hun toevlucht tot terreur gezocht en dat pleit voor de grote wijsheid van deze groep mensen. Vandaag stond ik bij een monument ter nagedachtenis aan de Roma en Sinti die in de tweede wereld oorlog gedeporteerd zijn nadat ze door Nederlandse politie en NSB-ers uit hun huis waren gesleurd.Wanneer Nederlanders zich op morele superioriteit beroepen moet men haar geschiedenis toch maar eens beter onderzoeken, maar met analfabeten die als staatssecretaris het min. van onderwijs mogen verkwanselen vervliegt de hoop op goed geschiedenis onderwijs. Gelukkig hebben we in Europa straatnamen, monumenten en tegenwoordig ook internet..
----
Het lijkt me ook daarom een goed idee deze briefwisseling op internet te zetten en in het verlengde van je suggestie voeg ik bij deze de daad bij het woord zodat het niet alleen bij woord en beeld blijft.
----
Wat betreft die aandacht voor een pleitbezorger van geweld in naam van de Islam daarover spreek ik liever niet nu vanwege de complexiteit van het vraagstuk, maar zijn nieuwswaarde hangt niet samen met zijn voornemen maar met zijn geslaagde gewelddaden. Ook terroristen met Westerse identiteit (Oklohama bomber) hebben meer nieuwswaarde dan een doorsnee burger door hun daden, maar in het algemeen verbinden zij deze daden niet met religie. Het is die combinatie van gewelddaad op basis van geloofsovertuiging waardoor 'Islam -geïnspireerde' terroristen behalve vliegtuigen ook de Islam kapen en het zijn dus niet de media die hoofdverantwoordelijk zijn voor het ontbreken van het juiste beeld van de Islam, maar in de eerste plaats die individuele daders. Maar de vertegenwoordigers van de Islam die het beeld zouden kunnen nuanceren laten, met jou als uitzondering, het in mijn ogen te vaak afweten. Ik verwelkom dus je initiatief maar ben nog niet overtuigd van de boodschap.
In films als Pulp-Fiction wordt de hypocrisie van een door het (Christelijke) geloof geïnspireerde moordenaar verbeeld, maakt men in het Arabisch ook films waarin de hypocrisie van de Jihad strijders wordt getoond? Is er m.a.w. een vergelijkbare zelfkritiek in de Arabische wereld of in Indonesië? Ik ken die voorbeelden niet. Wanneer je dus een ander beeld neer wilt zetten, is dat in weerwil van het beeld dat ik heb, n.l. dat Islamitische landen het beeld van de Islam niet beschermen tegen vertekende weergave en dat in die cultuur weinig kritiek wordt gegeven op 'nestbevuilers'.
----
Wat betreft je vergelijkingen over Europa met pubers, ik ben niet gelukkig met het gebruik van metaforen maar ik kan me in dat beeld in zoverre vinden dat de ontwikkeling van het verstand van het merendeel van de Europeanen achter blijft bij het niveau dat men bereiken zou als men Spinoza's ethica in de praktijk zou brengen. Het lijkt me niet verstandig me in metaforen uit te laten -in dit verband en op deze plek- over de Islamitische cultuur. De vruchten van de Westerse cultuur: seculiere democratie met scheiding der machten, individuele vrijheid, technologische ontwikkeling en daarmee groeiende welvaart, humanisme, medische kennis, Griekse filosofie en vrijheid van meningsuiting bewezen op het moment dat culturen streden voor hun waarden een groot nut en macht. Dat deze macht ook werd misbruikt is waar; nu dus ook door niet-Westerse culturen. Nu de technologie zover ontwikkeld is dat individuen dankzij aankoop van deze technologie de culturen waaruit deze technologieën afkomstig zijn kunnen vernietigen, of zeer grote schade kunnen toebrengen, kan men zich voorstellen dat Westerse democratieën zich willen wapenen tegen deze individuen om het risico van verval en vernietiging te beperken ongeacht hun afkomst. Een intelligente soort is niet per definitie de 'fittest survivor', een mad-max-world geen ondenkbaar toekomst scenario. Ik ben van mening dat G. Bush ook tot die groep individuen behoort die gevaarlijk zijn omdat hij de waarden van de Westerse cultuur op vele manieren schade toebrengt. Ook hij doet daarbij een beroep op het geloof.

Uw 'Nietschzeggende correspondent'

Andries Micke